Studio Sonoria

Hej kolęda, kolęda

Zbliżają się Święta Bożego Narodzenia, a z nimi czas śpiewania kolęd, który teoretycznie trwa od Wigilii (24 grudnia) do Święta Chrztu Pańskiego (Trzech Króli, 6 stycznia). W polskiej tradycji dopuszcza się śpiewanie kolęd do Święta Ofiarowania Pańskiego (Matki Boskiej Gromnicznej, 2 lutego), a w nowej, świeckiej tradycji handlowej, zaczyna się śpiewać kolędy, a raczej wygrywać je bez opamiętania z głośników, zanim zgasną na dobre światełka stawiane na grobach 1 listopada.    


Termin kolęda prawdopodobniej pochodzi z łaciny (calendae) i oznacza pierwszy dzień miesiąca. Takim szczególnym dniem dla Rzymian był 1 stycznia (mensis Januarius). Od 153 r. p.n.e. w ten dzień konsulowie rzymscy obejmowali swój urząd. Dekretem Juliusza Cezara od 46 r. p.n.e. dzień ten został uznany za początek roku administracyjnego i było to święto. W związku ze świętem Rzymianie odwiedzali się, obdarowywali i śpiewali pieśni. Stąd kolęda oznaczała też pieśń noworoczną, śpiewaną na cześć gospodarzy, na powitanie. Wychwalała ich zalety, przekazywała życzenia szczęścia i pomyślności.


Dawni Słowianie mieli podobne święto i zwyczaje. Kolędą nazywali pierwszy dzień roku (pierwotnie utożsamiany z przypadającym na przesilenie zimowe Świętem Godowym) oraz związany z nim upominek. Mieli też zwyczaj obchodzenia domów, a ekipę odwiedzającą nazywali kolędnikami. Zwyczaje te, podobnie jak wiele innych pogańskich, przejęło chrześcijaństwo, łącząc je z okresem Bożego Narodzenia. Z czasem kolęda zaczęła oznaczać zarówno wizytę księdza, obrzęd ludowy związany z chodzeniem po domach jak i pieśń bożonarodzeniową.


Kolędy jako pieśni religijne związane z Bożym Narodzeniem wykształciły się stopniowo, wraz z umacnianiem się chrześcijaństwa. Początkowo twórcy kolęd czerpali tematykę z Ewangelii św. Mateusza i św. Łukasza. Także pierwszą wzmiankę o śpiewie w dniu narodzin Jezusa zawiera właśnie Ewangelia św. Łukasza. Śpiewano wyłącznie po łacinie, a formy śpiewów odpowiadały śpiewom kościelnym. Przyjmuje się, że korzenie kolęd tkwią w hymnologii. Według tradycji chrześcijańskiej autorem pierwszej kolędy był św. Franciszek z Asyżu i była ona śpiewana w zorganizowanej przez niego szopce. 


Jeszcze na początku XV w. na polski tłumaczono kolędy z łaciny lub ze śpiewników czeskich. Do dziś śpiewamy: Z narodzenia Pana (w charakterze mazura), Anioł pasterzom mówił (utwór średniowieczny, ale zachowała się melodia z XVII w.), Chrystus się nam narodził (kolęda z XIV w.). Z biegiem czasu coraz częściej sięgano do źródeł ludowych, literatury średniowiecza i średniowiecznych form teatralnych. Najstarsza znana nam polska kolęda, pochodzi z 1424 r. Zaczyna się od słów Zdrów bądź, królu anjelski


Popularność kolęd wrosła na przełomie XVII i XVIII w. Wtedy utrwaliła się także nazwa, w znaczeniu pieśni bożonarodzeniowej. Z XVII w pochodzą Lulajże, Jezuniu (popularna we Francji jako Nuit de lumière), Jezus malusieńki i Mędrcy świata, Monarchowie – wszystkie anonimowe. Także Ach, ubogi żłobie, ale obecna melodia to XIX w. i jej autorem jest Piotr Studziński. Podobnie Pójdźmy wszyscy do stajenkiPrzybieżeli do Betlejem, a ich XIX w. melodie też są anonimowe. XVIII w. to kolędy Gdy śliczna PannaTryumfy Króla Niebieskiego (obie anonimowe), a także góralska Oj, maluśki, maluśki, której najstarszą melodię zapisano w 1808 r. Stara jest kolęda Gdy się Chrystus rodzi, jest również anonimowa, a jej melodię uważa się za starofrancuską. Z tego okresu pochodzi popularna kolęda W żłobie leży. Jej melodię stanowi polonez koronacyjny króla Władysława IV. Tekst przypisywany jest Piotrowi Skardze (temu od kazań). 


Stosunkowo najmłodsza z popularnych kolęd jest chociażby śpiewana przez katolików i protestantów Dzisiaj w Betlejem. Autorzy pozostają nieznani. Zachowany zapis pochodzi z drugiej połowy XIX w. Kolęda ta była śpiewana na wybrzeżu w 1970 r. w czasie wydarzeń grudniowych; Również dość młoda jest kolęda Mizerna cicha z tekstem Teofila Lenatrtowicza i muzyką Jana Galla (1849) znanego twórcy polskich pieśni i anonimowe Wśród nocnej ciszy (przełom XVIII i XIX w.). Na tę melodię najczęściej układa się pieśni patriotyczne. Zwyczajowo też ta kolęda rozpoczyna pasterkę.


Ostatni z tegorocznej serii Ożywiony obraz to Wigilia na Syberii Jacka Malczewskiego. Obraz powstał w 1892, jest niewielki (81 x 126 cm) i zdobi ściany Muzeum Narodowego w Krakowie. My „Syberię” inscenizowaliśmy na hali zdjęciowej i wspomagaliśmy się grafiką komputerową. Nie byliśmy pierwsi, których obraz oczarował. W 1980 r. Jacek Kaczmarski napisał piosenkę o tym dziejącym się obrazie i wykonywał ja wspólnie z Przemkiem Gintrowskim i Zbyszkiem Łapińskim. Utwór ma piękny poetycki tekst, natomiast melodia bogato czerpie z popularnych kolęd, począwszy od Cichej nocy, przez Wśród nocnej ciszyBóg się rodzi i na Lulajże Jezuniu kończąc.


Ja w swoim opracowaniu okazałam się bardziej konserwatywna. Nasi powstańcy śpiewają jedną z najpiękniejszych polskich kolęd Pieśń o narodzeniu pańskim, szerzej znaną jako Bóg się rodzi, a potem kontynuuje ją fortepian. Tekst napisał, na zamówienie Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej, Franciszek Karpiński. Wkrótce po opublikowaniu był śpiewany na różne melodie, natomiast o muzykę, która układa się w uroczystego poloneza jest podejrzany sam Karol Kurpiński. Jest też przypuszczenie, że to kolejny polonez koronacyjny królów polskich, tym razem z okresu Stefana Batorego. Niewątpliwie to jedna z najpiękniejszych polskich pieśni bożonarodzeniowych i często nazywana jest królową kolęd polskich. Bardzo ją lubię i chociaż jest długa (ma 5 zwrotek) śpiewam ją chętnie. Zawsze przypomina mi się wtedy opowieść z dzieciństwa o jednej z ciotek, która zawzięcie śpiewała „inekselsis zdechło”. W innych czasach dziecięcą wyobraźnią zawładnął Józef Stalin i to on z Maryją Panną, Dzieciątko piastował i pielęgnował w kolędzie Dzisiaj w Betlejem. F. Karpiński jest autorem tekstu do jeszcze jednej popularnej kolędy: Bracia patrzcie jeno. Wykonuje się ją do różnych melodii.


Twórcami kolęd było wielu poetów XVIII w., między innymi Mikołaj Sęp Szarzyński i Andrzej Morsztyn, a w XIX w. kompozytorzy Feliks Nowowiejski (Kolędy op.21 nr.3) i Zygmunt Noskowski oraz wspomniany wcześniej Jan Gall. Lulajże, Jezuniu Fryderyk Chopin uwiecznił w środkowej części scherza h-moll op.20., a ja wykorzystałam ten zabieg, żeby w filmie Z kroniki Auschwitz cz. 2 Orkiestra (reż. M. Bukojemski, 2004), w skondensowanej formie opisać smutek Bożego Narodzenia i zakazane przez hitlerowców koncerty muzyki Chopina jednocześnie.  


Ze współczesnych twórców, kolędy komponował Witold Lutosławski, a przede wszystkim opracowywał je w duchu sztuki nowoczesnej. W 1946 r. powstało 20 polskich kolęd na głos z fortepianem. Niektóre niewiele odbiegają od oryginał, ale część to bardzo współczesne i rozbudowane utwory. Jakiś czas temu, ukazała się, zawierająca to dzieło, płyta wytwórni Naxos z Olgą Pasiecznik, chórem żeńskim i orkiestrą pod dyrekcja Antoniego Wita. 


Popularność niektórych kolęd powstających współcześnie, dorównuje kolędom tradycyjnym. Kolęda Nie było miejsca dla Ciebie powstała w okolicach Nowego Sącza, w latach 30. Tekst napisał O. Mateusz Jeż w 1932 r. a muzykę O. Józef Łaś w 1938. W 1980 r. powstał musical Wojciecha Trzcińskiego i Ernesta Bryla Kolęda Nocka. Niezwykle popularna jest pochodząca z niego Kolęda (Psalm) o gwieździe, wykonywana przez Teresę Haremzę i Krystynę Prońko, a także świecka piosenka wykonywana przez Krystynę Prońko Psalm stojących w kolejce. Dla wielu utwór był inspiracją w czasie smutnej zimy następnego roku, a nawet kilku następnych zim.


Pieśni bożonarodzeniowe, o charakterze świeckim to pastorałki. W XIX w. rozpoczęto w Polsce zbieranie pieśni związanych z Bożym Narodzeniem. Najbardziej popularny śpiewnik to wydane w 1843 r. Pastorałki i kolędy z melodiami czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane ks. Michała Mioduszewskiego. W polskim dorobku kulturalnym mamy ponad 500 kolęd i pastorałek. Jako jedne z nielicznych w Europie są żywym elementem świąt.


Długą i bogatą tradycję kolędowania mają Niemcy. Są to pieśni zarówno katolickie, jak i protestanckie. Reformacja wpłynęła tam pozytywnie na rozwój kolęd. Autorem wielu tekstów (Vom Himmel hoch, XVI w.) jest  Marcin Luter. Jeszcze starsza jest In dulci jubilo (XIV – XV w.), a do kolędy O du fröhliche muzykę w XVIII w. napisał J.S. Bach. Niezwykle popularną pieśnią jest O Tannenbaum. Powstała w XVI w. jej autorem jest śląski poeta Melchior Franc. Opowiada o jodełkach i jej treść była wtedy całkiem świecka. W XIX w. Joachim Zamack na podstawie O Tannenbaum napisał pieśń o tragicznej miłości i dopiero Ernst Anschutz do pierwszej zwrotki dopisał kolejne, które nadały jej świąteczny charakter. Strojenie choinek, nie jest bowiem jak wiele osób przypuszcza polska tradycją, a niemieckim wielowiekowym zwyczajem.


Najpiękniejsza kolęda niemieckojęzyczna ma pochodzenie austriackie. To Cicha noc czyli Stille Nacht. Powstała w 1818 r. w małym austriackim miasteczku Oberndorf bei Salzburg w Alpach. Jej autorami byli wikary miejscowego kościoła Józef Mohr oraz organista Franz Xaver Gruber. Przetłumaczono ją na ponad 300 języków i dialektów.


Kolędy angielskie pochodzą głównie z XVIII w., bo reformacja i kościół anglikański zatrzymały ich rozwój. Teksty kolęd angielskich z XVI w. wykorzystał w 1942 r. Benjamin Britten w A Ceremony of Carols op. 28 na harfę, głosy solowe i trzygłosowy chór chłopięcy. Najbardziej popularne angielskie kolędy to: Coventry CarolJoy to the worldAdeste Fideles (O come all ye faithful, XVIII w.), Hark! The Herald Angels Sing (sł. z 1739 r., Mel. z 1840 r.), God Rest Ye MerryGentlemen (XIX w.), O little town of BethlehemThe First NoelWe Three Kings.


Od kolęd (pieśni religijnych) należy odróżnić świeckie utwory o tematyce świątecznej i bożonarodzeniowej.  Najbardziej znane to Jingle Bells, piosenka skomponowana w czasie wojny secesyjnej przez Jamesa Pierpont’a i znana też pod tytułem One Horse Open Sleigh. To także White Christmas, utwór całkowicie współczesny. Napisał go Irving Berling w 1941 r., a jej pierwszy wykonawca to Bing Crosby, który zaśpiewał ją w filmie Gospoda Świąteczna. Wtedy piosenka zdobyła Oskara (1942). Jest jednym z najbardziej kojarzonym ze świętami utworem. Kojarzy się też ją z wojną w Wietnamie, bo właśnie w tych nieludzkich warunkach miała przypominać żołnierzom o białym Bożym Narodzeniu, które już za rok czeka ich w domu. U nas popularna jest piosenka K. Dzikowskiego i S. Krajewskiego Jest taki dzień, w wykonaniu Czerwonych gitar. Oczywiście kolędy i piosenki świąteczne nagrywają z zapałem wszyscy wykonawcy, bo jest to okazja do chociaż chwilowej popularności. Jeżeli zważymy jak wiele jest miejsc, gdzie kolędy się odtwarza, to każda nowa płyta jest na wagę złota.

Close Menu