Odpowiedzialność oznacza świadomość konsekwencji własnych działań oraz ponoszenie ich skutków. W niektórych przypadkach może również obejmować odpowiedzialność za zachowania innych osób, na przykład odpowiedzialność rodziców za działania swoich dzieci. To także gotowość, aby w przypadku niepomyślnego obrotu spraw, taką odpowiedzialność ponieść. Człowiek ma wybór pomiędzy różnymi zachowaniami, które go dotyczą. Wybór jest świadomy i dobrowolny. Przy dokonywaniu takiego wyboru, każdego z nas wspomaga wiedza, doświadczenie życiowe i inteligencja.

Zakłada się, że można przewidzieć następstwa swojego zachowania

Poczucie odpowiedzialności jest dowodem, że człowiek jest psychicznie dojrzały. Osoby niedorozwinięte, małoletnie, czy chore psychicznie, są pozbawione możliwości prawidłowego wnioskowania i oceniania sytuacji. Dlatego ich odpowiedzialność jest ograniczona, albo całkowicie zostają od niej uwolnione.

Odpowiedzialność to także nakaz natury moralnej np. obrona ojczyzny, czy zawodowy obowiązek; kategoria norm etycznych (nie wypada, nie uchodzi), a także wynik wierzeń i przekonań religijnych. Nie jest to jednak znaczenie tożsame. To, co powoduje usprawiedliwienie etyczne, czy moralne nie musi być zwolnieniem z odpowiedzialności karnej (wina umyślna i nieumyślna). Może być powodem złagodzenia kary, ale już nie zadośćuczynienia czy odszkodowania. Również wina w języku prawniczym nie jest tożsama z potocznym rozumieniem tego słowa i wyrzutami sumienia. Nie zawsze odpowiedzialność opiera się na winie (na zasadzie ryzyka).

W języku angielskim odpowiedzialność, zależnie od kontekstu, określa się różnymi słowami:

• Responsiblitity – używane jest w języku potocznym i odnosi się do moralności.
• Liability – dotyczy konkretnych roszczeń czy zobowiązań. Odpowiada polskiej odpowiedzialności prawnej. Polega na ponoszeniu, negatywnych konsekwencji (sankcji) zachowań uznanych za sprzeczne z dyspozycją regulującej je normy.

Rodzaje odpowiedzialności prawnej

Odpowiedzialność można ponosić za własne czyny, za czyny innych (szkody wyrządzone przez pracowników), a nawet za zdarzenia od nas niezależne (awaria prądu spowodowana warunkami pogodowymi). Wyróżniamy kilka rodzajów odpowiedzialności prawnej: karną, cywilną, polityczna, konstytucyjną, służbową, administracyjną, czy dyscyplinarną.

Odpowiedzialność karna to poniesienie konsekwencji za czyny określone w prawie karnym, jako przestępstwo. Dotyczy osób fizycznych i odpowiadać można tylko za własny czyn. Dotyczyć może także osób prawnych. Przepisy te mogą mieć zastosowanie w przypadku naruszenia praw autorskich lub pokrewnych np. przez firmę wydawniczą.

Odpowiedzialność cywilna dotyczy osób fizycznych, prawnych i organizacji nie mających osobowości prawnej. Jest to zastosowanie, wobec określonej osoby, przymusu państwowego w postaci egzekucji majątkowej, celem realizacji ciążącego na niej zobowiązania (np. długu). Odpowiadać można za zachowanie własne i cudze:

• na zasadzie winy – zgodnie z art.415 (k.c.) ten: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. I jednocześnie, zgodnie z art.471 (k.c.) Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. To także odpowiedzialność za działanie naszych dzieci, czy zwierząt, których nie dopilnowaliśmy.
• na zasadzie ryzyka – opiera się na założeniu, że ten, kto eksploatuje urządzenia wykorzystujące siły przyrody powinien ponosić odpowiedzialność za spowodowane szkody, chociaż nie ponosi za to winy. To np. awaria wodociągu, brak prądu, wypadki np. z powodu ślizgawicy, które mają miejsce przed naszym domem. Mówi o tym (k.c.) art.433 – 436. Odpowiadamy też za inne osoby, a więc obowiązują art. 430 i 474 k.c. Od odpowiedzialności z tytułu ryzyka może nas uwolnić jedynie wykazanie wyłącznej winy poszkodowanego, osoby trzeciej lub siły wyższej (art. 433 k.c.).
• na zasadzie słuszności lub zasadach współżycia społecznego – jest uzupełnieniem odpowiedzialności na zasadzie winy i na zasadzie ryzyka. Stosuje się ją wówczas, gdy nikomu nie można przypisać odpowiedzialności, ale etycznie uzasadnione jest, aby ktoś poniósł konsekwencje za szkodę doznaną przez konkretną osobę. Jest to odpowiedzialność odszkodowawcza. Okoliczności zdarzenia, a zwłaszcza porównanie majątku sprawcy i poszkodowanego, przemawiają za przyznaniem temu ostatniemu odszkodowania. Odpowiedzialność na zasadzie słuszności może być zastosowana, gdy chodzi o łagodzenie szczególnie dotkliwych następstw wyrządzonej szkody, których usunięcie na podstawie przepisów ogólnych nie jest możliwe (art. 417.2 k.c.).

Odpowiedzialność kontraktowa (łac. ex contracto) – wynika z niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązku, który powstał na podstawie czynności prawnej. Polega na naprawienia szkody (art. 471 k.c.). Sprawę wnosi do sądu osoba, która czuje się poszkodowana i na niej spoczywa obowiązek wykazania, że zobowiązanie nie zostało wykonane, lub wykonano je nienależycie. Nie ma znaczenia udowodnienie winy, natomiast dłużnik może się bronić wykazując winnego niewykonania zobowiązania, lub udowadniając, że zobowiązanie wykonał. Winą jest działanie umyślne i nieumyślne.

Odpowiedzialność deliktowa (odszkodowawcza) – to szkoda wyrządzona czynem niedozwolonym (łac. ex delicto). Powoduje ją dopuszczenie się takiego czynu, które tworzy między sprawcą, a poszkodowanym, stosunek zobowiązania (art. 415 k.c.). Odpowiedzialność deliktowa jest znana już od starożytności. W prawie kontynentalnym wywodzi się z prawa rzymskiego. W systemie anglosaskim jej odpowiednikiem są torts.

Odpowiedzialność solidarna. W przypadku solidarności dłużników występuje kilka osób zobowiązanych wobec jednego wierzyciela. Może on żądać wykonania zobowiązania w całości lub części od wszystkich dłużników, kilku z nich lub każdego z osobna. Spełnienie świadczenia przez któregokolwiek zwalnia z długu pozostałych. Ten, kto spełnił świadczenie, może wystąpić z roszczeniem zwrotnym w stosunku do pozostałych, w częściach na nich przypadających. W przypadku solidarności wierzycieli występuje kilka osób uprawnionych do przyjęcia świadczenia od jednego dłużnika. Może on wywiązać się z zaległości na ręce jednego z nich, wedle własnego wyboru. Uwolni go to od długu wobec pozostałych. Jeżeli któryś z wierzycieli wystąpi wobec dłużnika z powództwem, to powinien spełnić świadczenie właśnie jemu. Można mówić o odpowiedzialności (łac.) in solidum, gdy każdy z dłużników odpowiada na innej podstawie prawnej, natomiast za tym, by wierzyciel otrzymał tylko jedno świadczenie przemawiają względy słuszności. Takie rozstrzygnięcie bywa stosowane w przypadku odpowiedzialności z tytułu deliktu.

Odpowiedzialność konstytucyjna dotyczy najwyższych przedstawicieli państwa. Odpowiadają za naruszenia konstytucji lub innych obowiązujących ustaw. W Polsce sprawy prowadzi Trybunał Stanu (TS). Jest to odpowiedzialność indywidualna, o charakterze zbliżonym do karnej. Poprzednikiem TS był impeachment wywodzący się z parlamentaryzmu angielskiego. W procedurze tej, Izba Gmin formułuje akt oskarżenia i głosuje nad postawieniem oskarżonego przed sądem. Funkcję sądu pełni Izba Lordów.

Odpowiedzialność polityczna – dotyczy rządu. To odpowiedzialność przed parlamentem z powodu niewykonywania, przez władzę wykonawczą, jego woli. Sankcją jest wotum nieufności, odwołanie rządu lub któregoś z jego członków.

Odpowiedzialność administracyjna stosowana jest przez organy administracji publicznej. Kary (głównie pieniężne) wymierzane są w drodze decyzji administracyjnych zgodnie z regułami k.p.a. Są to mandaty za wykroczenia drogowe, wynikające z ustawy o ochronie środowiska, czy nakładane przez straż miejską.

Odpowiedzialność służbowa – pracownika przed pracodawcą w przypadku niedopełnienia obowiązków służbowych. Może dotyczyć także nieprzestrzegania przepisów BHP, ppoż. itp. Z nią związana jest odpowiedzialność dyscyplinarna, za czyny naruszające obowiązki służbowe.

Jeden typ odpowiedzialności nie wyklucza zarzutów za ten sam czyn z tytułu innego typu odpowiedzialności. Można więc spotkać się z odpowiedzialnością karną (w przypadku prawa autorskiego) w stosunku do wydawcy czy producenta płyt, z powodu naruszenia praw majątkowych, a jednocześnie odpowiedzialnością cywilną w stosunku do autora z powodu naruszenia praw lub dóbr osobistych.