Na emeryturę odchodziłam powoli. Chyba nadal całkiem nigdzie nie odeszłam, ale próbuję. Zaplanowałam intensywne czytanie książek trudnych, naukowych i ewentualnie po angielsku oraz intensywne studia nad historią muzyki filmowej. To jest to dział nieopisany, niedobadany i w wielu miejscach wręcz tajemniczy. Tak więc czytam sobie, robię notatki i piszę. Teraz, wpadłam na pomysł, żeby niektórymi znaleziskami trochę się dzielić, zanim rzecz cała przyjmie formę gotowej książki.

Henryk Wars i inni Polska muzyka filmowa w okresie 20-lecia międzywojennego

Najwybitniejszym przedstawicielem polskiej muzyki filmowej w okresie 20 lecia międzywojennego w Polsce, a po II wojnie światowej, a także znaczącym kompozytorem muzyki filmowej w USA był Henryk Wars (1902-1977). Korzystał z pseudonimów: Warszawski, Warszewski, Warszawski, także Fraska – teksty, Henry Vars. Autor piosenek kabaretowych, dyrygent orkiestr symfonicznych i rozrywkowych, prekursor polskiego jazzu, dyrektor muzyczny Syrena Rekord.

Pochodził z muzycznej rodziny. Jedna siostra została śpiewaczką i występowała w La scali, druga pianistką. Otrzymał gruntowne wykształcenie w Konserwatorium Warszawskim. Jako dziecko przez kilka lat był z rodzicami we Francji i wtedy uczył się w szkole Art Nouveau. Władał pięcioma językami. Ukończył Wydział prawa na Uniwersytecie Warszawskim i Akademię Sztuk Pięknych. Syrena Record nagrodziła go za projekt plakatu jazzowego. Komponował, dyrygował, grał i świetnie improwizował. Jest autorem kilkudziesięciu piosenek, które do dziś są wielkimi przebojami oraz muzyki do ponad 50 polskich filmów fabularnych (1/3 całej polskiej produkcji przedwojennej) m.in.:

Kłamstwo Krystyny (reż. Henryk Szaro, 1939), Szpieg w masce, Paweł i Gaweł, Sportowiec mimo woli (reż. Mieczysław Krawicz, 1933, 1938, 1939), Jego ekselencja subiekt, Pieśnierz Warszawy, Kocha, lubi szanuje, Czarna perła; Jaśnie pan szofer, Antek policmajster, ABC miłośc; Papa się żeni, Dodek na froncie, Bolek i Lolek, Bohaterowie Sybiru, Będzie lepiej; Znachor, Włóczęgi (reż. Misza Waszyński, 1933 – 1939), Czy Lucyna to dziewczyna, Pani minister tańczy (reż. Juliusz Garden,1934, 1937), Panienka z poste restante (reż.Jan Nowina – Przybylski i Misza Waszyński, 1935), Manewry miłosne (reż. Jan Nowina – Przybylski i Konrad Tom, 1935), Pietro wyżej (reż. Leon Trystan, 1937, znakomite połączenie piosenki Sexapil z Humoreską Dvoraka), Parada Warszawy (reż. Konrad Tom, 1937), Zapomniana melodia (reż. Konrad Tom i Jan Fethke, 1938), Królowa przedmieścia (reż. Eugeniusz Bodo, 1938).

Do wielu z wymienionych filmów powstawały piosenki

Najbardziej znane to: Na pierwszy znak, Miłość ci wszystko wybaczy, Tyle miłości, Tylko z Toba i dla ciebie, Już taki jestem zimny drań, Powróćmy jak za dawnych lat, czy tutaj mieszka panna Agnieszka, Umówiłem się z nią na dziewiątą, Sexapil to nasza broń kobieca, Tak dziwnie mi, tak cudnie mi, Już nie mogę dłużej kryć, Już nie zapomnisz mnie, Ach jak przyjemnie, Zakochany (wykorzystano w międzynarodowej produkcji Hollywood Revue, reż. Charles Reisner, 1929).

Kiedy Henryk Wars pisał pierwszą muzykę do filmu nie miał z czego czerpać wzorów

O swojej pracy przy Na Sybir (reż. Henryk Szaro, 1930) mówił: Każda wybitniejsza rola posiada swój charakterystyczny rys. Należy jemu dać odpowiednik w muzyce. W ten sposób powstaje szereg podrzędnych lejtmotywów…. Zaś główny lejtmotyw jest analogiczny do myśli przewodniej filmu. Motyw ten musi być elastyczny i stosować się winien do poszczególnych nastrojów i odpowiednio je uwypuklać…. Podczas sceny poznania się bohaterów brzmi on jako lekki, niefrasobliwy gawot, a podczas jazdy konnej grany jest w rytmie one stepa. Inaczej jest w scenach miłosnych, gdzie słychać tę sama melodię w formie namiętnego bostona i gdzie, nawiasem mówiąc, zastosowałem oryginalny pomysł duetu wiolonczeli i skrzypiec, mający symbolizować głównych bohaterów.

Mamy więc ideę motywów przewodnich Maxa Steinera i pomysły Charliego Chaplina w polskiej oryginalnej interpretacji.

Henryk Wars zawsze pragnął trafić ze swoją sztuką do Filharmonii. Powtarzana jest historia, że jako dojrzały i popularny artysta zgłosił się do Karola Szymanowskiego z prośbą o możliwość uczenia się u niego. Jego debiutancki film początkowo miał ścieżkę dźwiękową utrwaloną na płytach, ale w 1936 r. dźwięk nagrano ponownie i utrwalono na taśmie optycznej. Dzięki temu ocalał.

W czasie wojny Henryk Wars prowadził orkiestrę we Lwowie

Radzieccy artyści (Lew Tołstoj, Aram Chaczaturian, Izaak Dunajewski), a przez nich i radzieccy dygnitarze, doceniali jego sztukę. Dostał propozycję pisania muzyki do filmów, a sukces Marzenia/Mieczta (reż. Michaił Romm, 1940) pozwolił mu na sprowadzenie, uwięzionej, w warszawskim getcie, rodziny. Film miał wydźwięk antypolski, ale kompozytor nie był w tym zorientowany. Pisał muzykę zgodnie z opisami i podanym czasem fragmentów. Była to pierwsza jazzowa muzyka w kinie radzieckim. Druga powstała do filmu fabularnego Statek – pułapka/Morskij jastrien (reż. Władimir Braun), a kolejne do filmów dokumentalnych Prochorowna i Odważni przyjaciele.

W 1942 r. Henryk Wars wraz z rodziną opuścił ZSRR. Prowadził orkiestry i teatry w Armii Andersa. Wtedy powstała Wielka droga. Po wojnie osiadł w Hollywood. Dopiero od 1954 r. zaczęto go angażować do amerykańskich produkcji. Zdobył dużą popularność. Napisał muzykę do ok. 60 hollywoodzkich filmów. Ostatni (Błędne koło/ Fools’ Parade, reż. Andrew V. McLaglen) powstał w 1970 r. Najbardziej znany jest Mój przyjaciel delfin / Flipper (reż. James B. Clark, 1963).

Pisał piosenki dla Doris Day i Binga Crosby. Jest bohaterem filmu dokumentalnego Henryk Wars. Pieśniarz Warszawy (reż. Wiesław Dąbrowski, 2007). Wdowa po kompozytorze Elżbieta ufundowała stypendium, którego pierwszym beneficjentem był Wojciech Karolak.

Jan Adam Maklakiewicz (1899-1954) kompozytor, organista, skrzypek, altowiolista, pianista, dyrygent, pedagog.

Dwaj jego bracia Franciszek i Tadeusz także byli kompozytorami. On sam zaczął komponować mając 13 lat. Jego pierwszym nauczycielem był ojciec, organista i szef orkiestry strażackiej w Mszczonowie. Ukończył Konserwatorium w Warszawie i Ecole Normale de musique de Paris. W Warszawskim Konserwatorium uczył przedmiotów teoretycznych. Prowadził chóry i regularnie pisywał recenzje muzyczne. Był autorem licznych dzieł orkiestrowych, kameralnych i chóralnych.

W latach 30. podjął współpracę z kinematografią i jego nazwisko znajdujemy w czołówkach kilkunastu filmów fabularnych i dokumentalnych. Są to: Wiatr od morza (reż. Kazimierz Czyński, 1930, dźwięk na płytach), Cham (reż. Jan Nowina Przybylski, Charles Mere, 1931), Ty co w Ostrej świecisz bramie (reż. Jan Nowina – Przybylski, 1937), Sztandar wolności (reż. Ryszard Ordyński, 1935), Pan Twardowski (reż. Henryk Szaro, 1936), Barbara Radziwiłówna, Sygnały, Kościuszko pod Racławicami (reż. Józef Lejtes, 1936, 1938), Florian (reż. Leonard Buczkowski, 1938), C.O.P. Stalowa wola, Czarne diamenty (reż. Jerzy Gabryelski, 1938, 1939).

W filmie Przybłęda (reż. Jan Nowina-Przybylski, 1937), kompozytor znakomicie wykorzystał folklor huculski. Wcześniej skomponował suitę huculską. W filmie Pod Twoją obronę (reż. Edward Puchalski, Józef Lejtes, 1933), w scenie uzdrowienia bohatera miesza się dźwięk hejnału jasnogórskiego z chórem prawie cerkiewnym.

Po II wojnie światowej, kompozytor napisał muzykę tylko do Domu na pustkowiu (reż. Jan Rybkowski, 1949) i do współpracy z filmem nie wracał. Film był kilkakrotnie przemontowywany, a obecna (trzecia) wersja znacząco odbiega od planów scenariuszowych. Był dyrektorem Filharmonii w Krakowie, a następnie przeniósł się do Warszawy. Pracował w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie (obecnie UMFC) na wydziale kompozycji i był jego dziekanem. Był autorem licznych pieśni masowych, które władze partyjne wymuszały na artystach w okresie powojennym. Pisał również piosenki, z których najbardziej znana to Przynoszę tobie siedem czerwonych róż (sł. Eugeniusz Żytomirski).

Roman Palester (1907-1989) komponował muzykę symfoniczną, teatralną i filmową.

Ukończył Państwowe Konserwatorium Warszawskie (obecnie UMFC). Studiował filozofię i historię sztuki. Przed wojną napisał muzykę do filmów: Zabawka (reż. Michał Waszyński, 1933, piosenka Baby ach te baby sł. Jerzy Nel), Dzikie pola, Młody las, Dzień wielkiej przygody, Róża (dwa ostatnie we współpracy z Marianem Neuteichem), Dziewczęta z Nowolipek (reż. Józefa Lejtesa, 1932, 1934, 1935, 1936, 1937), August Mocny/August der Starke (reż. Stanisław Wasylewski, 1936), Ludzie Wisły (reż. Aleksander Ford, Jerzy Zarzycki, 1938, współkomp. Marian Neuteich), Ja tu rządzę (reż. Mieczysław Krawicz, 1939, współkomp. Władysław Daniłowski), Żołnierz królowej Madagaskaru (reż. Jerzy Zarzycki, 1939).

Ostatni film został dokończony w czasie okupacji. Wtedy też nagrano muzykę. Roman Palester wojnę spędził w Warszawie i po wyzwoleniu podjął współpracę z filmem. Napisał muzykę do filmów dokumentalnych: Budujemy Warszawę i Warsaw Rebuilds (reż. Stanisław Urbanowicz, 1945, 1946). Filmy fabularne to 2 x 2 = 4 (reż. Antoni Bohdziewicz, 1945), Zakazane piosenki (reż. Leonard Buczkowski, 1946), Dwie godziny (reż. Stanisław Wohl, 1946), Ostatni etap (reż. Wanda Jakubowska, 1947), Ulica graniczna (reż. Aleksander Ford, 1947), Miasto nieujarzmione (reż. Jerzy Zarzycki, 1950).

Był szykanowany. Zakazano wydawania i wykonywania jego utworów. Opuścił Polskę w 1949 r. Mieszkał w Monachium, po czym przeprowadził się do Paryża. Od 1952-1972 prowadził dział kulturalny Radia Wolna Europa. Na emigracji dla filmu nie pracował. Pozostawił tylko jedną muzykę filmową Den Foerste Kreds/The First Circle (reż. Aleksander Ford, 1971), a w filmie dokumentalnym Oblicza dialogu (reż. Jacek Piotrowski, 1998) wykorzystano jego Nokturn na Orkiestrę i Missa Brevis.

Władysław Daniłowski (Dan,Walter Dana, Władysław Dan – Daniłowski, 1902 – 2000) pianista, kompozytor, aranżer, wokalista, autor tekstów.

Walczył w wojnie polsko bolszewickiej i III powstaniu śląskim. Ukończył Konserwatorium Warszawskie (obecnie UMFC) na wydziale fortepianu i teorii muzyki, oraz prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Był dwa lata na praktyce w ambasadzie polskiej w Paryżu i przy okazji ukończył uzupełniające studia muzyczne. Tam zafascynował się jazzem i tangiem.

Wrócił w 1928 r. i pracując w Ministerstwie Spraw Zagranicznych zaczął komponować piosenki dla Qui pro quo (m.in. dla Hanki Ordonówny, Adama Astona). Założył chór Dana, który prowadził do II wojny światowej. Rewelersi byli oklaskiwani nie tylko w Polsce, ale także w 32 stanach USA. Początkowo śpiewali tanga ucharakteryzowani na egzotycznych przybyszów. W Polskim Radio kierował działem muzyki lekkiej.

W latach 30. Władysław Daniłowski zaczął pisywać muzykę do filmów

Są to: Dziesięciu z Pawiaka (reż. Ryszard Ordyński, 1931), Sto metrów miłości, Parada rezerwistów, Wacuś, Dodek na froncie (reż. Michał Waszyński, 1932, 1934, 1935, 1936), Ułani, ułani, chłopcy malowani, Ja tu rządzę (reż. Mieczysław Karwicz, 1932, 1939), Dzieje grzechu (reż. Henryk Szaro, 1933), Prokurator Alicja Horn (reż. Michał Waszyński, Marta Flantz, 1933), Dwanaście krzeseł (reż. Michał Waszyński, Martin Frič, 1933, muzyka jest leniwym jazzem, prawie bluesem). Były to dramaty, filmy obyczajowe, kryminalne, komedie, jak i filmy muzyczne.

Na początku II wojny światowej znalazł się we Włoszech i tam skomponował muzykę i piosenki do filmu Tutto per la donna (reż. Mario Soldati). W 1940 r. emigrował z rodziną do USA. Prowadził działalność muzyczną, wydawnictwo płytowe i nutowem, a także chór rewelersów. Pisał piosenki. Był znany w środowiskach polonijnych także jako prezenter w polonijnych rozgłośniach. W USA muzyką filmową już się nie zajmował. Natomiast jego piosenki, których przed wojną powstało ponad 100, wielokrotnie pojawiały się w polskich filmach. Min. Jutro idziemy do kina i serial Bodo (Może kiedyś innym razem sł. Marian Hemar, reż. Michał Kwieciński, 2007, 2016), Warszawa (Pokoik na Hożej, sł. Julian Tuwim, reż. Andrzej Strzelecki, 2008).

W 1996 wydał wspomnienia Oj, dana, dana!… cztery pokolenia.